Widzieć. Spotkać. Być blisko. O miłosierdziu w rodzinie i na emigracji

Październik w kalendarzu liturgicznym szczególnie mocno przypomina o tajemnicy miłosierdzia. 5 października Kościół wspomina św. Faustynę Kowalską, której życie i duchowe doświadczenie na trwałe wpisały się w historię kultu Bożego Miłosierdzia. To także dobry moment, aby zapytać, czym miłosierdzie jest dzisiaj — nie tylko w kościelnych dokumentach, ale przede wszystkim w codziennym życiu rodzin, wspólnot i ludzi żyjących poza własnym krajem. Bo miłosierdzie zaczyna się bardzo blisko.

Czasem przy kuchennym stole. W rozmowie z dzieckiem. W cierpliwości wobec współmałżonka. W telefonie do starszych rodziców, którzy zostali w Polsce. W zauważeniu sąsiada, który od miesięcy żyje samotnie. W zaproszeniu nowej rodziny emigracyjnej na kawę. W pomocy komuś, kto nie zna jeszcze języka i nie wie, gdzie załatwić najprostsze sprawy.

Miłosierdzie nie zawsze wygląda spektakularnie. Częściej ma twarz konkretnego człowieka.

Dlatego można spojrzeć na nie przez trzy słowa: widzieć, spotkać, być blisko. Odpowiadają one trzem ważnym intuicjom współczesnego nauczania Kościoła: „wyobraźni miłosierdzia” Jana Pawła II, „kulturze miłosierdzia” Franciszka oraz „realizmowi miłosierdzia” wskazanemu przez Leona XIV.

Widzieć więcej niż to, co widać

Jan Paweł II w Novo millennio ineunte mówił o potrzebie „nowej wyobraźni miłosierdzia”. Nie chodziło mu wyłącznie o skuteczność pomocy. Papież podkreślał zdolność bycia bliźnim dla cierpiącego człowieka, solidarność oraz takie pomaganie, które nie poniża, lecz staje się świadectwem braterskiej wspólnoty.

To niezwykle ważne także w rodzinie.

Można przecież mieszkać pod jednym dachem i przestać się naprawdę widzieć.

Rodzic widzi dziecko, ale nie dostrzega jego lęku. Małżonkowie widzą swoje zmęczone twarze, ale nie zauważają wzajemnie swoich ciężarów. Dorosłe dzieci wiedzą, że rodzice są daleko, ale odkładają kolejny telefon. Człowiek wraca z pracy, wykonuje obowiązki, przygotowuje kolację, pomaga w lekcjach, a jednocześnie może przeżywać głęboką samotność.

Wyobraźnia miłosierdzia zaczyna się wtedy, kiedy potrafimy zobaczyć coś więcej niż zachowanie drugiego człowieka.

Za milczeniem może kryć się zmęczenie.Za rozdrażnieniem — bezradność.Za zamknięciem — lęk.Za agresywną reakcją — doświadczenie odrzucenia.Za pozorną obojętnością — samotność.

Nie oznacza to usprawiedliwiania zła czy rezygnacji z granic. Oznacza natomiast próbę dotarcia do człowieka znajdującego się za tym, co widzimy na powierzchni.

Na emigracji ta potrzeba jest szczególnie widoczna.

Życie poza ojczyzną często oznacza konieczność budowania wszystkiego od nowa: pracy, relacji, sieci znajomych, poczucia bezpieczeństwa, a czasem również własnej tożsamości. Człowiek może dobrze funkcjonować zawodowo, znać język, mieć mieszkanie i stabilne życie, a mimo to doświadczać poczucia wykorzenienia.

Dlatego pytanie „Jak sobie radzisz?” nie zawsze wystarcza.

Czasem potrzebne jest drugie pytanie: „A jak naprawdę się masz?”

I jeszcze ważniejsza jest gotowość, by spokojnie wysłuchać odpowiedzi.

Spotkać, a nie tylko pomagać

Franciszek pisał o potrzebie rozwijania „kultury miłosierdzia” opartej na odkryciu spotkania z innymi. Wskazywał, że jej przeciwieństwem jest obojętność i odwracanie wzroku od cierpienia. Podkreślał także, że uczynki miłosierdzia są niczym „rękodzieło” — każdy może przybrać inną formę, ponieważ każda ludzka sytuacja jest inna.

To bardzo konkretna wskazówka.

Miłosierdzie nie jest systemem automatycznych procedur.

Nie każdemu potrzebna jest ta sama pomoc. Jeden potrzebuje pieniędzy. Drugi rozmowy. Trzeci informacji. Czwarty obecności. Ktoś potrzebuje, aby ktoś zawiózł go do lekarza. Ktoś inny — aby zaprosić go na niedzielny obiad, bo od wielu tygodni nikt go nie odwiedził.

Jeszcze ktoś potrzebuje po prostu usłyszeć: „Możesz na mnie liczyć”.

Właśnie dlatego miłosierdzie wymaga spotkania.

Na emigracji ma to szczególne znaczenie. Polskie rodziny mieszkające w Niemczech, Austrii, Belgii, Holandii czy innych krajach Europy tworzą własne sieci relacji: parafie, szkoły, organizacje, grupy rodzinne, wspólnoty i środowiska polonijne. Mogą one być czymś znacznie większym niż miejscem przekazywania języka i tradycji.

Mogą stać się przestrzenią, w której człowiek nie jest anonimowy.

To właśnie tutaj kultura miłosierdzia nabiera konkretnego kształtu.

Nie wystarczy organizować wydarzeń. Trzeba znać ludzi, którzy na nie przychodzą.

Nie wystarczy mówić o wspólnocie. Trzeba zauważyć osobę, która po raz pierwszy przekracza jej próg.

Nie wystarczy zaprosić rodzinę do grupy. Trzeba sprawdzić, czy po kilku miesiącach nadal czuje się w niej u siebie.

Wspólnota zaczyna się nie wtedy, gdy wszyscy siedzą w jednym pomieszczeniu, lecz wtedy, gdy zaczynają być dla siebie ważni.

Rodzina jest pierwszą szkołą miłosierdzia

Najbardziej podstawowym miejscem, w którym człowiek uczy się miłosierdzia, pozostaje rodzina.

To właśnie tam uczymy się, czy można popełnić błąd i nadal być kochanym. Czy można powiedzieć „przepraszam”. Czy słabszy członek rodziny jest ciężarem, czy osobą, której należy się szczególna troska. Czy starość oznacza odsunięcie na margines, czy przeciwnie — większą potrzebę obecności.

Miłosierdzie w rodzinie nie oznacza życia bez konfliktów.

Przeciwnie — prawdziwe miłosierdzie zaczyna się często po konflikcie.

Kiedy trzeba zdecydować, czy ważniejsze jest udowodnienie własnej racji, czy odbudowanie relacji.

Kiedy można powiedzieć: „Miałem rację, ale nie chcę, żeby moja racja zniszczyła naszą więź”.

Kiedy rodzic potrafi przeprosić dziecko.

Kiedy małżonkowie uczą się rozmawiać nie tylko o rachunkach, zakupach i obowiązkach, ale także o tym, co dzieje się w ich sercach.

Kiedy dorosłe dzieci nie traktują starzejących się rodziców wyłącznie jako kolejnego obowiązku.

Tak rozumiane miłosierdzie nie jest pobłażliwością. Jest wymagającą formą miłości.

Na emigracji łatwiej być razem, a trudniej być blisko

Życie poza ojczyzną stawia przed rodziną dodatkowe wyzwania.

Rodzice pracują długo. Dzieci funkcjonują pomiędzy językami i kulturami. Dziadkowie często pozostają setki kilometrów dalej. Święta i rodzinne uroczystości odbywają się przez komunikatory. Relacje trzeba podtrzymywać na odległość.

Technologia pozwala być w kontakcie, ale nie zawsze pozwala być blisko.

Można codziennie wysyłać wiadomości i jednocześnie nie wiedzieć, co naprawdę przeżywa druga osoba.

Dlatego miłosierdzie na emigracji wymaga szczególnej uważności na samotność.

Samotność może dotyczyć osoby starszej, która została sama w Polsce. Może dotyczyć młodego człowieka, który wyjechał za pracą. Może dotyczyć matki wychowującej dzieci daleko od rodziny. Może dotyczyć nastolatka, który nie czuje się ani całkowicie „stąd”, ani całkowicie „stamtąd”.

Czasem największym dziełem miłosierdzia nie będzie wielka akcja charytatywna, lecz stworzenie miejsca, w którym ktoś może powiedzieć: „Tutaj ktoś mnie zna”.

Realizm miłosierdzia: widzieć prawdę i nie tracić człowieka

W sierpniu 2026 roku Leon XIV, przemawiając podczas Meetingu Przyjaźni Między Narodami w Rimini, mówił o potrzebie przeciwstawienia „fałszywemu realizmowi”, który uzbraja umysły, słowa i narody, „realizmu miłosierdzia”. Wskazał przy tym, że zło nie zostaje pokonane przez kolejne zło, a także człowiek, który sprzeciwia się nam, pozostaje osobą, z którą trzeba spotkać się w prawdzie.

To pojęcie można odnieść również do codziennych relacji.

Realizm miłosierdzia nie mówi: „Nic się nie stało”.

Mówi raczej: „Stało się coś złego, ale nie pozwolę, aby zło odebrało mi zdolność widzenia w tobie człowieka”.

To ogromna różnica.

Można nazwać krzywdę krzywdą. Można domagać się sprawiedliwości. Można stawiać granice. Można powiedzieć „nie”. Można chronić dziecko, osobę starszą czy człowieka bezbronnego.

Miłosierdzie nie wymaga rezygnacji z prawdy.

Wymaga natomiast, aby prawda nie została zamieniona w zemstę.

Także w rodzinie.

Także w środowiskach emigracyjnych.

Także we wspólnotach, w których pojawiają się konflikty, różnice zdań, nieporozumienia i podziały.

Realizm miłosierdzia przypomina, że człowiek nie jest sumą swojego najgorszego zachowania.

To nie oznacza braku odpowiedzialności. Oznacza pozostawienie przestrzeni dla przemiany.

Miłosierdzie zaczyna się od wyobraźni

Trzy pojęcia — wyobraźnia, kultura i realizm miłosierdzia — można odczytać jako trzy kolejne kroki.

Najpierw trzeba zobaczyć.

Potem spotkać.

A następnie pozostać blisko.

Wyobraźnia miłosierdzia uczy nas dostrzegać potrzeby, których nie widać na pierwszy rzut oka. Jan Paweł II wskazywał, że współczesne formy ubóstwa nie ograniczają się do braku dóbr materialnych; obejmują również samotność, uzależnienia, poczucie bezsensu, społeczne wykluczenie czy opuszczenie.

Kultura miłosierdzia sprawia, że takie dostrzeżenie nie kończy się na chwilowym wzruszeniu. Przekłada je na codzienne relacje, decyzje i konkretne gesty. Franciszek podkreślał, że chodzi o przezwyciężanie obojętności i indywidualizmu oraz o konkretne uczestnictwo w życiu drugiego człowieka.

Realizm miłosierdzia pozwala natomiast patrzeć na rzeczywistość bez naiwności. Nie zaprzecza złu, ale nie pozwala również uwierzyć, że zło jest jedyną możliwą odpowiedzią na zło. W przemówieniu w Rimini Leon XIV właśnie w tym kontekście wskazał na miłosierdzie jako sposób przeciwstawienia się logice przemocy i dominacji.

A może zacząć od jednego człowieka?

W świecie wielkich problemów łatwo uwierzyć, że miłosierdzie wymaga wielkich projektów.

Tymczasem jego pierwszym miejscem jest zwykle relacja.

Jedna rozmowa.Jeden telefon.Jedna wizyta.Jedno zaproszenie.Jedno „pomogę ci”.Jedno „nie musisz przechodzić przez to sam”.

Rodzina może być pierwszym miejscem, w którym człowiek doświadcza, że jego życie ma znaczenie. Wspólnota może być miejscem, w którym emigrant przestaje być obcym. Parafia może stać się przestrzenią, gdzie samotny człowiek zostanie zauważony. Organizacja społeczna może nie tylko udzielić pomocy, ale także przywrócić komuś poczucie sprawczości i przynależności.

Miłosierdzie nie zaczyna się od pytania: „Ile mogę dać?”

Czasem zaczyna się od pytania:

„Kogo dzisiaj naprawdę zobaczyłem?”

A potem od kolejnego:

„Z kim naprawdę się spotkałem?”

I wreszcie od najtrudniejszego:

„Przy kim potrafiłem pozostać, kiedy jego problem nie dał się rozwiązać w pięć minut?”

Być może właśnie tego najbardziej potrzebuje dzisiaj rodzina, wspólnota i życie Polaków na emigracji: nie kolejnych wielkich słów, lecz ludzi, którzy potrafią widzieć, spotykać i być blisko.

Bo miłosierdzie nie jest tylko tym, co robimy dla drugiego człowieka.

Jest także sposobem, w jaki na niego patrzymy.

I właśnie od tego spojrzenia może zacząć się zmiana — w domu, w rodzinie, w parafii, w polskiej wspólnocie i w świecie, który coraz bardziej potrzebuje nie obojętności, lecz bliskości.