Has i filmowa tożsamość w świecie bez korzeni

Wojciech Has, jeden z najwybitniejszych reżyserów polskiego kina, pozostawił po sobie dzieła, które konsekwentnie eksplorują temat tożsamości człowieka w świecie pozbawionym trwałych punktów odniesienia. Jego filmy pełne są symboliki, refleksji nad czasem, pamięcią i kondycją jednostki w świecie rozbitym, wykorzenionym i często absurdalnym.

Świat bez zakorzenienia

Hasowskie uniwersum nie daje widzowi poczucia stabilności. Czas w jego filmach nie jest linearny, a przestrzeń — nierealistyczna, często labiryntowa, jak w Sanatorium pod Klepsydrą (1973), adaptacji prozy Brunona Schulza. To właśnie tu najdobitniej objawia się wizja świata, w którym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość zlewają się w jedną płynną masę — uniemożliwiając zakorzenienie tożsamości w jakimkolwiek punkcie na osi czasu.

Tożsamość jako konstrukcja

W filmach Hasa tożsamość bohatera jest płynna, fragmentaryczna, a często zbudowana z elementów obcych lub narzuconych. W Rękopisie znalezionym w Saragossie (1965), adaptacji powieści Jana Potockiego, główny bohater przechodzi przez szereg opowieści, z których każda podważa jego dotychczasowe rozumienie rzeczywistości i samego siebie. Has ukazuje tożsamość jako narrację – coś, co można opowiedzieć, zmienić, a nawet sfabrykować. Człowiek staje się tutaj nie tyle „sobą”, co efektem złożonych opowieści – własnych i cudzych.

Przestrzeń jako odbicie wewnętrznego stanu

Has nie traktuje przestrzeni filmowej w sposób realistyczny – raczej jako projekcję wewnętrznych stanów bohaterów. Labirynty, korytarze, surrealistyczne pokoje i nieistniejące stacje kolejowe nie są jedynie elementem scenografii, lecz odzwierciedleniem dezorientacji, zagubienia i poszukiwania sensu. Brak stałych punktów w przestrzeni odpowiada rozchwianiu tożsamości postaci.

Film jako wehikuł pamięci

Filmy Hasa można odczytywać jako swoiste kapsuły pamięci. Postacie często podróżują nie tyle w przestrzeni, co w czasie, w głąb wspomnień, przeszłości — czasem własnej, a czasem cudzej. Jednak ta pamięć nie ma charakteru nostalgicznego – jest fragmentaryczna, zniekształcona i pełna pęknięć. Pamięć, zamiast budować tożsamość, często ją rozmywa.

Has w świecie postmodernistycznym

Choć Has tworzył głównie w drugiej połowie XX wieku, jego kino można interpretować przez pryzmat postmodernizmu. Dekonstrukcja narracji, nieciągłość czasu, brak spójnej tożsamości i ironiczne podejście do rzeczywistości wpisują się w estetykę postmodernistyczną, mimo że sam reżyser był raczej outsiderem wobec ideologicznych prądów.

Twórczość Wojciecha Hasa stawia ważne pytania o to, kim jesteśmy w świecie pozbawionym trwałych struktur – religijnych, społecznych, historycznych. Jego filmy nie dają odpowiedzi, ale pozwalają odczuć głęboką niepewność i zarazem fascynację, jakie towarzyszą odkrywaniu siebie w rzeczywistości, która nieustannie się przekształca.

Działanie "Czasoprzestrzeń Medialna Familiaris" dofinansowane ze środków budżetu państwa w ramach sprawowania opieki Senatu Rzeczypospolitej Polskiej nad Polonią i Polakami za granicą w 2025 roku w ramach konkursu „Senat – Polonia 2025”. Projekt „Polski Głos na świecie III” realizowany przy współpracy z Fundacją Wolność i Demokracja. Publikacja wyraża jedynie poglądy autora/ów i nie może być utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Kancelarii Senatu RP oraz Fundacji Wolność i Demokracja.